Psychika i ciało
Psychoterapia a badania krwi – czy warto coś sprawdzić przy lęku, obniżonym nastroju i zmęczeniu?
Zmęczenie, trudności z koncentracją, problemy ze snem, drażliwość, spadek energii, kołatanie serca, napięcie i obniżony nastrój mogą mieć różne źródła. Dlatego czasami, równolegle z rozpoczęciem psychoterapii, warto przyjrzeć się także zdrowiu fizycznemu.
Szerszy obraz
Organizm nie dzieli się na „psychikę” i „ciało”.
Stan fizyczny może wpływać na samopoczucie psychiczne, a przewlekły stres i problemy psychiczne mogą wpływać na funkcjonowanie organizmu.
Objawy takie jak zmęczenie, problemy ze snem, trudności z koncentracją czy spadek energii mogą być związane z depresją, zaburzeniami lękowymi, przewlekłym stresem lub przeciążeniem. Nie zawsze jednak ich źródło jest wyłącznie psychologiczne.
Przed pierwszą konsultacją
Czy przed rozpoczęciem psychoterapii trzeba wykonać badania?
O tym, czy badania są potrzebne i jaki powinien być ich zakres, decyduje lekarz na podstawie objawów, wywiadu, przyjmowanych leków i stanu zdrowia. Nie istnieje jeden obowiązkowy zestaw badań przed rozpoczęciem psychoterapii.
Podczas pierwszych konsultacji pytamy nie tylko o emocje i myśli, ale również między innymi o sen, apetyt, zmianę masy ciała, poziom energii, przyjmowane leki, używki, choroby przewlekłe czy wcześniejsze leczenie.
Jeżeli coś w obrazie objawów na to wskazuje, psycholog lub psychoterapeuta może zasugerować konsultację z lekarzem i rozmowę o ewentualnej diagnostyce somatycznej.
Jedno nie wyklucza drugiego
Dlaczego to jest ważne?
Osoba, która od kilku miesięcy jest zmęczona, ma problemy z koncentracją, coraz mniej energii i przestaje mieć ochotę na wcześniejsze aktywności, może doświadczać depresji. Podobne objawy mogą jednak współwystępować na przykład z niedokrwistością, niedoborem witaminy B12, zaburzeniami funkcjonowania tarczycy czy innymi problemami zdrowotnymi.
Można jednocześnie doświadczać depresji i mieć niedobór żelaza. Można mieć zaburzenie lękowe i chorobę tarczycy. Można być przewlekle przeciążonym psychicznie i jednocześnie mieć problem somatyczny nasilający zmęczenie.
Dlatego zamiast pytać „czy to psychika, czy ciało?”, trafniej zapytać: „co składa się na to, że właśnie teraz czuję się tak, jak się czuję?”.
Indywidualna decyzja lekarza
Jakie badania warto omówić z lekarzem?
Zakres badań powinien być dobrany indywidualnie. W zależności od objawów, wieku, sposobu odżywiania, przyjmowanych leków i historii zdrowotnej lekarz może rozważyć między innymi:
Morfologię krwi
Pomaga ocenić między innymi parametry krwinek czerwonych i rozpoznawać niedokrwistość, która może wiązać się ze zmęczeniem, osłabieniem czy gorszą tolerancją wysiłku.
TSH – funkcjonowanie tarczycy
Zaburzenia funkcji tarczycy mogą wpływać na energię, nastrój, koncentrację, sen czy poziom pobudzenia. Dalsze oznaczenia dobiera się zależnie od wyniku i obrazu klinicznego.
Ferrytynę i gospodarkę żelazową
Lekarz może rozważyć je szczególnie przy przewlekłym zmęczeniu, ograniczeniach dietetycznych, obfitych miesiączkach lub innych czynnikach ryzyka niedoboru żelaza.
Witaminę B12
Jej niedobór może wiązać się ze zmęczeniem, trudnościami z koncentracją i pamięcią oraz objawami neurologicznymi. Znaczenie mają sposób odżywiania, choroby i leki utrudniające wchłanianie.
Glukozę
Zaburzenia gospodarki węglowodanowej mogą wpływać na samopoczucie i poziom energii. Zakres diagnostyki powinien wynikać z objawów i czynników ryzyka.
Witaminę D – w określonych sytuacjach
Oznaczenie 25(OH)D może być uzasadnione przy czynnikach ryzyka niedoboru lub innych wskazaniach medycznych. Wynik nie jest testem rozpoznającym przyczynę depresji.
Więcej nie zawsze znaczy lepiej
A co z kortyzolem, hormonami i insuliną?
W internecie można znaleźć rozbudowane listy badań polecanych przy lęku, depresji czy przewlekłym zmęczeniu: kortyzol, insulina, hormony płciowe, FT3 i FT4, CRP, magnez i całe panele hormonalne.
Czasami takie badania są potrzebne, ale nie rutynowo u każdego. Hormony płciowe mogą mieć znaczenie przy określonych objawach dotyczących cyklu, kortyzol bada się przy konkretnych wskazaniach, a rozszerzone badania tarczycy wykonuje zależnie od sytuacji klinicznej i wcześniejszych wyników.
Zamiast kupować rozbudowany „pakiet na zmęczenie i stres”, lepiej opowiedzieć lekarzowi o objawach i wspólnie zdecydować, które badania rzeczywiście mają sens.
Sygnały warte uwagi
Kiedy szczególnie warto porozmawiać z lekarzem?
Konsultację warto rozważyć zwłaszcza wtedy, gdy oprócz pogorszenia samopoczucia psychicznego pojawia się wyraźna lub niewyjaśniona zmiana funkcjonowania organizmu:
- znaczne i utrzymujące się zmęczenie,
- wyraźna zmiana masy ciała lub apetytu,
- kołatanie serca, drżenia lub omdlenia,
- nietypowa senność albo bezsenność,
- nietolerancja zimna lub ciepła,
- zaburzenia miesiączkowania,
- istotne ograniczanie jedzenia,
- objawy neurologiczne,
- nagłe lub niewyjaśnione pogorszenie funkcjonowania.
Jeżeli ktoś przez długi czas funkcjonował stabilnie, a bez wyraźnej przyczyny pojawia się znaczny spadek energii, koncentracji czy nastroju, warto spojrzeć na sytuację szerzej.
Dzieci i młodzież
A jak wygląda to u nastolatków?
W przypadku dzieci i młodzieży zmiany funkcjonowania należy rozpatrywać w kontekście rozwoju. Spadek ocen, drażliwość, wycofanie z relacji, zmęczenie, problemy ze snem czy brak energii mogą wiązać się zarówno ze zdrowiem psychicznym, jak i fizycznym.
Wytyczne NICE zwracają uwagę na rozważenie diagnostyki funkcji tarczycy u dzieci i młodzieży z depresją lub niewyjaśnionym lękiem, a także przy niewyjaśnionej zmianie zachowania, funkcjonowania szkolnego czy nieprawidłowym wzrastaniu.
Ważnymi sygnałami są również gwałtowna zmiana masy ciała, ograniczanie jedzenia, przewlekłe zmęczenie, omdlenia czy istotna zmiana miesiączkowania. W takich sytuacjach współpraca psychologa lub psychoterapeuty z lekarzem może być ważną częścią pomocy.
Wyniki a realność objawów
Czy prawidłowe wyniki oznaczają, że „to tylko psychika”?
Nie. Prawidłowa morfologia czy TSH nie oznaczają, że człowiek „niczego nie ma”, a jego objawy są mniej realne.
Depresja, zaburzenia lękowe czy reakcje na przewlekły stres mogą powodować bardzo rzeczywiste zmiany: zmęczenie, problemy ze snem, napięcie mięśniowe, dolegliwości ze strony układu pokarmowego, kołatanie serca czy trudności z koncentracją.
Badania somatyczne pomagają odpowiedzieć na pytanie, czy istnieją czynniki dotyczące zdrowia fizycznego, które trzeba uwzględnić w diagnozie i leczeniu. Nie służą do rozstrzygnięcia, czy problem jest „prawdziwy”.
Zamiast „albo–albo”
Psychika i ciało są częścią tej samej historii.
Na funkcjonowanie wpływają emocje, sposób myślenia, relacje, doświadczenia, aktualna sytuacja życiowa, sen, aktywność, odżywianie, przyjmowane substancje i leki, a także stan zdrowia fizycznego.
Można rozpocząć psychoterapię i jednocześnie skonsultować zdrowie fizyczne z lekarzem. Jedno nie musi czekać na drugie.
Nie musisz przed psychoterapią wykonywać zestawu badań. Jeżeli podczas konsultacji pojawią się przesłanki, psycholog lub psychoterapeuta może zasugerować kontakt z lekarzem. Zakres badań i interpretacja wyników należą do kompetencji lekarza.
Źródła
- NICE. „Thyroid disease: assessment and management”, NG145: https://www.nice.org.uk/guidance/ng145
- NICE. „Depression in adults: treatment and management”, NG222: https://www.nice.org.uk/guidance/ng222
- NICE. „Depression in children and young people: identification and management”, NG134: https://www.nice.org.uk/guidance/ng134
- NICE. „Vitamin B12 deficiency in over 16s: diagnosis and management”, NG239: https://www.nice.org.uk/guidance/ng239
- NICE CKS. „Anaemia – iron deficiency”: https://cks.nice.org.uk/topics/anaemia-iron-deficiency/
- NHS. „Iron deficiency anaemia”: https://www.nhs.uk/conditions/iron-deficiency-anaemia/
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji, diagnozy ani porady lekarskiej.